Pułtusk w dziejach: Co wydarzyło się tego dnia... 24 lipca

Druga połowa XVII wieku była najgorszym okresem w dziejach nowożytnego Pułtuska. Wydarzenia z lat 50. doprowadziły do ogromnych zniszczeń w miejskiej zabudowie, ale również postępującego zubożenia mieszkańców miasta.

Większości z nas siedemnaste stulecie kojarzy się głównie z najazdem wojsk szwedzkich na ziemie Rzeczypospolitej. W dużej mierze jest to zasługa Henryka Sienkiewicza, autora Trylogii, który poświęcił swoje największe dzieła kluczowym - w jego ocenie - wydarzeniom z okresu I Rzeczypospolitej. “Potop” doczekał się także ekranizacji. Pierwsza miała miejsce jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, w 1915 roku. Jednak to filmowa adaptacja powieści w reżyserii Jerzego Hoffmana, przy udziale artystów - Daniela Olbrychskiego i Małgorzaty Braunek - utrwaliła w naszej świadomości konkretny obraz wojen szwedzkich.

REKLAMA

W 1655 roku Pułtusk został zajęty przez szwedzką armię, a tym samym rozpoczął się okres okupacji miasta. Karol X Gustaw ulokował tu liczny garnizon. Miasto stało się prawdziwą twierdzą broniącą przeprawy przez Narew oraz szlaków komunikacyjnych.

Na kartach powieści śledzimy m.in. podróż Andrzeja Kmicica z Litwy do Warszawy. Po nieudanej próbie porwania księcia Bogusława Radziwiłła szlachcic omijał główne drogi. Ogromne wrażenie wywarli na nim mieszkańcy Kurpiowszczyzny. Ich waleczność i sprawność w posługiwaniu się bronią palną wzbudziła w Kmicicu chęć zorganizowania małej wyprawy na grasujące w okolicy szwedzkie oddziały. Na szczególną uwagę zasługuje jednak relacja Kmicica z wizyty w Pułtusku, gdzie opisał przygnębiający widok miasta obciążonego kontrybucją, nękanego rabunkami i zdewastowanego przez żołnierzy szwedzkich.

Jadąc wolno, dojechali późnym wieczorem do Pułtuska; tam wezwano Kmicica do biskupiego pałacu, alias zamku, żeby się komendantowi opowiedział. [...] W Pułtusku stały znaczne siły, które stamtąd pod wodzą Izraela [tak nazywał się ów komendant] miały się udać nad granicę pruską, aby nastraszyć elektora, więc ani miasto, ani zamek, lubo bardzo obszerny, ani przedmieścia, nie mogły pomieścić żołnierzy. Tu po raz pierwszy ujrzał też Kmicic wojsko w kościele stojące. We wspaniałej gotyckiej kolegiacie, fundowanej przeszło dwieście lat temu przez biskupa Giżyckiego, stała najemna niemiecka piechota. Wnętrze świątyni płonęło światłem jak w czasie rezurekcji, bo na kamiennej posadzce płonęły porozpalane ognie.

Po tak długim wprowadzeniu powróćmy do kalendarium i wydarzeń sprzed 369 lat.

24 lipca 1656 roku pojawił się pod Pułtuskiem dwutysięczny oddział jazdy litewskiej dowodzony przez hetmana polnego litewskiego Wincentego Aleksandra Gosiewskiego, który podjął decyzję o oblężeniu miasta. Działania hetmana spotkały się z szybką odpowiedzią króla Szwecji Karola X Gustawa, który wyruszył z Warszawy na czele 4-5 tysięcznej armii. Wojska litewskie, świadome przewagi przeciwnika, wycofały się na drugi brzeg Narwii. Szwedzi ruszyli ich śladem, jednak bez powodzenia. A już na początku sierpnia oddział hetmana Gosiewskiego odbił miasto z rąk najeźdźców.

Do przygotowania artykułu wykorzystano m.in.

K. Wiśniewski, Pułtusk w XVI-XVIII wieku. Ustrój-gospodarka-ludzie, w: Dzieje Pułtuska do 1795 roku, t. 1, pod red. H. Samsonowicza, R. Lolo, Pułtusk 2016, s. 198.

autor: P B