Pół serio czy półserio? Rewolucja w polskiej ortografii. Nowe zasady pisowni od 1 stycznia 2026

Z dniem 1 stycznia 2026 roku weszły w życie zmiany, które dotyczą łącznej i rozdzielnej pisowni, stosowania wielkiej litery a także ujednolicenia zapisu wielką literą nazw obiektów przestrzeni publicznej. Obowiązuje też bezwyjątkowa pisownia łączna nie- z imiesłowami przymiotnikowymi czynnymi i biernymi. Wraz ze zmianami Rada Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk ogłosiła dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” - jest aktualnie jedynym ważnym źródłem zasad ortograficznych i interpunkcyjnych. Zmiany w ortografii to rzecz bardzo rzadka - ostatnia reforma miała miejsce w 1936 r.

Dziś oglądając komedię wszechczasów z 1959 roku, nagrodzoną Oskarem, Złotym Globem i nie tylko - "Pół żartem, pół serio" zapewne większość będzie fantastycznie bawiła się. Mało kto dostrzeże, że to już nie tylko znaczących kulturowo i historycznie Hollywoodzki musical Billy’ego Wildera - mistrza każdego gatunku filmowego, z niezapomnianą kreacją Marylin Monroe oraz Jacka Lemmona, Tony’ego Curtisa. Od 1 stycznia 2026 roku to również może być symbol zmian zasad pisowni w języku polskim. Pół żartem, pół serio - od dziś taka pisownia to błąd, piszemy teraz łącznie - półżartem, półserio. 

Aleja Polonii, Plac Teatralny, Bazylika, Kościół - nazwy obiektów publicznych piszmy dużą literą. Pozostaje jednak wyjątek w słowie ulica - tu nadal piszemy małą literą. Mazowszanin, Pułtuszczanin, Warszawianin, Warszawiak, Krakowianin - piszemy już z dużej litery. 

Zmiany w pisowni dotyczą też wielu słów stosowanych często w dokumentach urzędowych, ustawach i uchwałach a dotyczą stosowania wielkiej litery oraz bezwyjątkowej łącznej pisowni nie- np.: 
...dzień uregulowania należności, nie późniejszy niż - tak było. Teraz słowo niepóźniejszy piszemy łącznie. 

opłatę w wysokości nie wyższej niż - tak było. Teraz należy poprawnie napisać niewyższej - łącznie.

Warto zajrzeć do oficjalnych dokumentów dotyczących zmian, gdyż Internet nie jest aktualnie rzetelnym źródłem informacji. Wiele obowiązujących już zmian wyszukiwarka google nie uwzględnia, korzystając z szybkich podpowiedzi. 

CO SIĘ ZMIENIŁO? SZYBKA ŚCIĄGA

Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi:
np. Pułtuszczanin, Warszawianin. Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz.

Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów (samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford).

Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek –bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami:
np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.

Ustanowienie pisowni łącznej nie- z imiesłowami odmiennymi (bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową), tj. zniesienie wyjątku zezwalającego na „świadomą pisownię rozdzielną”.

Ujednolicenie zapisu (małą literą) przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki?), np. dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, koncepcja kartezjańska, filozofia sokratejska, dialogi platońskie, wiersz miłoszowski. Przymiotniki tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) zakończone na -owy, -in(-yn), –ów będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np. jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom.

Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół– w wyrażeniach: półzabawa, półnauka; półżartem, półserio; półspał, półczuwał oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka (odniesionym do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką).

Dopuszczenie w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem, trzech wersji pisowni: – z łącznikiem, np. tuż-tuż; trzask-prask; bij-zabij; – z przecinkiem, np. tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij; – rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask prask; bij zabij.

W zakresie użycia wielkich liter w nazwach własnych:
a) w nazwach komet wprowadzenie zapisu wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya, Kometa Enckego;
b) w nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazu aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz itp. (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Polonii, Plac Teatralny, Brama Warszawska, Park Kościuszki, Kościół Mariacki, Most Poniatowskiego, Pomnik Ofiar Getta, Cmentarz Rakowicki;
c) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np. Restauracja Karmazynowa, Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Baszta, Kino Narew, Restauracja pod Żaglami, Winiarnia Bachus, Zajazd u Kmicica, Teatr Wielki;
d) wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia) w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np. Nagroda Nobla, Nagroda Pulitzera, Nagroda Templetona, Nagroda Rektora za Wybitne Osiągnięcia Naukowe, Mistrz Mowy Polskiej, Ambasador Polszczyzny, Honorowy Obywatel Miasta Pułtuska. 

W zakresie pisowni prefiksów:
a) uzupełnienie reguły ogólnej: w języku polskim przedrostki – rodzime i obce – pisze się łącznie z wyrazami zapisywanymi małą literą. Jeśli wyraz zaczyna się od wielkiej litery, po przedrostku stawia się łącznik, np. super-Europejczyk;
b) dopuszczenie rozdzielnej pisowni z wyrazami zapisywanymi małą literą cząstek takich jak super-, ekstra-, eko-, wege- mini-, maksi, midi-, mega-, makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy, np. miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini; superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwe: pomysł super; ekstrazarobki lub ekstra zarobki, bo jest możliwe: zarobki ekstra; ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwe: żywność eko.

Wprowadzenie jednolitej łącznej pisowni cząstek niby-, quasi- z wyrazami zapisywanymi małą literą, np.  nibyartysta, nibygotyk, nibyludowy, nibyorientalny, nibyromantycznie; nibybłona, nibyjagoda, nibykłos, nibyliść, nibynóżki, nibytorebka; quasiopiekun, quasinauka, quasipostępowy, quasiromantycznie, przy zachowaniu pisowni z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polak, quasi-Anglia.

Wprowadzenie łącznej pisowni nie– z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia, a więc także w stopniu wyższym i najwyższym, np. nieadekwatny, nieautorski, niebanalny, nieczęsty, nieżyciowy; niemiły, niemilszy, nienajmilszy; nieadekwatnie, niebanalnie, nieczęsto, nieżyciowo; nielepiej, nieprędzej, nienajlepiej, nienajstaranniej. 

JAK PISAĆ POPRAWNIE? GDZIE SZUKAĆ? 

Nowe zasady ortografii to znacząca zmiana, ale przede wszystkim uproszczenie i ujednolicenie zasad, które ułatwią pisanie poprawne i przewidywalne – zarówno w szkołach, jak i w codziennej komunikacji. 

Wszystkie zmiany czyli nowe reguły w ortografii obowiązujące od 1 stycznia 2026 opublikowano w oficjalnym dokumencie - kliknij Przydatny będzie też "Mały Słownik Ortograficzny. Nowe reguły pisowni 2026" publikacja Państwowej Akademii Nauk. Nowe reguły pisowni 2026". Poniżej link 

NOWE REGUŁY PISOWNI ORTOGRAFII 2026 PAN - KLIKNIJ 

TRUDNE PYTANIA - KONKRETNE ODPOWIEDZI

Na stronie internetowej Słownik Języka Polskiego (sjp.pwn.pl) znajdziemy wiele pytań i odpowiedzi ekspertów w związku z nowymi zasadami pisowni. Warto zajrzeć. Poniżej kilka ciekawych kwestii poruszanych przez Internautów.

CO Z PISOWNIĄ W PRZYPADKU NAZW ŚWIĄT?

Prof. dr hab. Ewa Kołodziejek Z Uniwersytetu Szczecińskiego odpowiada, że Reforma ortografii nie objęła pisowni nazw świąt, więc piszemy je zgodnie z obowiązującą regułą. Możemy pisać: Boże Narodzenie, święta Bożego Narodzenia, Wielkanoc, święta Wielkanocne, święta Wielkanocy albo święta Wielkiejnocy lub wszystko wielką literą. 

MATURZYŚCI - CZY NOWE ZASADY BĘDĄ OBOWIĄZYWAŁY PODCZAS TEGOROCZNYCH MATUR?

Zgodnie z decyzją Centralnej Komisji Egzaminacyjnej nowe zasady ortografii zaczną uczniów obowiązywać dopiero od roku 2031. W latach 2026–2030 na wszystkich egzaminach będą akceptowane zarówno zasady obowiązujące obecnie, jak i te, które wejdą w życie w 2026 roku - informuje prof. dr hab. Ewa Kołodziejek na stronie internetowej sjp.pwn.pl

CO Z PIECZĄTKAMI, WIZYTÓWKAMI I INNYMI WAŻNYMI DOKUMENTAMI?

Prof. dr hab. Ewa Kołodziejek wyjaśnia i uspokaja: "Zmiany w pisowni, które wejdą w życie w 2026 roku, nie są rewolucyjne ani radykalne. Będziemy się do nich stopniowo przyzwyczajać. Mamy na to kilka lat (Centralna Komisja Egzaminacyjna dała uczniom czas do 2030 roku). Na pewno powinni je uwzględniać autorzy tekstów bieżących (prasa, internet, wydawnictwa itp.)." Decyzja, kiedy wymienić pieczątkę czy wizytówkę, należy więc do indywidualnej decyzji.

Więcej pytań i odpowiedzi warto szukać TUTAJ - LINK. 

Opr. Bernadeta Hamowska na podstawie informacji sjp.pwn.pl. Inforgrafika pultusk.news